Najnowsza historia Katowic

Urząd Miasta Katowice 

Sektor przedsiębiorstw, struktura i profil gospodarczy miasta Katowice

Rozwój przedsiębiorczości na terenie Katowic w latach 1993-2003 W latach 1993-2003 nastąpił w Katowicach blisko 2-krotny wzrost liczby zarejestrowanych przedsiębiorców. W największym stopniu wzrosła liczebność przedsiębiorców w sferze rzemiosła i usług, a następnie w gastronomii i handlu, ponad 2-krotnie zwiększyła się liczba restauracji i kawiarń. Rozwój przedsiębiorczości na terenie Katowic w latach 1993-2003 zawiera dwa podokresy. W pierwszym podokresie obejmującym lata 1993-1999 dynamika wzrostu liczby zarejestrowanych przedsiębiorców kształtowała się na poziomie 8% w skali rocznej. W drugim podokresie, w latach 2000-2003, nastąpił spadek, a wzrost liczby zarejestrowanych przedsiębiorców kształtował się na poziomie 2% w skali rocznej. W analizowanym okresie nastąpiły przesunięcia w strukturze przedsiębiorczości. Wysoka dynamika wzrostu liczby przedsiębiorców sektora rzemiosła i usług przesądziła o zwiększeniu się udziału tych sektorów w strukturze przedsiębiorczości o ponad 8 punktów procentowych. Z kolei, pomimo wysokiej dynamiki sektora gastronomicznego, jego udział w tej strukturze zwiększył się nieznacznie i wyniósł 0,4 punktu procentowego. W strukturze przedsiębiorczości Katowic w latach 1993-2003 obniżył się udział sektorów handlu i transportu. Aktualnie spośród 48 tys. zarejestrowanych w 2003 roku przedsiębiorców 50% stanowią przedsiębiorcy prowadzący działalność w sferze rzemiosła i usług, a 3% przedsiębiorców prowadzi działalność gastronomiczną. W rzemiośle i usługach największa liczba przedsiębiorców prowadzi usługi handlowe i budowlane. W działalności handlowej blisko 40% przedsiębiorców zaangażowanych jest w prowadzenie sklepów. Hurtownie prowadzi 8% przedsiębiorców. W działalności transportowej 50% stanowią właściciele taksówek osobowych.

Sektor dużych przedsiębiorstw w Katowicach w latach 1998-2003

Z badania wykonanego przez Instytut Badania Opinii i Rynku „Pentor” S.A. oddział Katowice, dotyczącego sytuacji dużych przedsiębiorstw zatrudniających powyżej 250 osób, wynika, że na terenie Katowic prowadzi działalność 35 dużych przedsiębiorstw. Liczba ta nie obejmuje przedsiębiorstw usług nierynkowych. Niecałe 20% wielkich przedsiębiorstw prowadzących działalność gospodarczą w Katowicach zatrudnia 1000 pracowników i więcej. W sektorze wielkich przedsiębiorstw dominują spółki prawa handlowego, w tym spółki akcyjne. Jedynie 8,5% stanowią przedsiębiorstwa państwowe. Spośród wielkich przedsiębiorstw Katowic 55% to przedsiębiorstwa przemysłowe, a 45% przedsiębiorstwa w dziedzinie usług rynkowych. W sektorze przemysłowym najliczniejsze są przedsiębiorstwa przetwórstwa przemysłowego. W szczególności są to producenci maszyn, urządzeń i aparatury. W sektorze usług rynkowych dotyczy to handlu i napraw, obsługi nieruchomości i firm; nauki, w tym firm projektowych i informatycznych. W sektorze wielkich przedsiębiorstw dominują podmioty gospodarcze, których wartość produkcji sprzedanej w skali rocznej przekracza 100 mln zł. W ogólnej wartości produkcji sprzedanej i liczbie pracujących wielkich przedsiębiorstw Katowic najsilniejszą pozycję posiada Katowicki Holding Węglowy. W 2003 roku 75% wielkich przedsiębiorstw Katowic wykazywało zysk. Stratę zanotowało 25% dużych przedsiębiorstw, w tym około 1/3 przedsiębiorstw państwowych. Generalnie wskaźniki rentowności były dodatnie w spółkach prawa handlowego oraz ujemne w wielkich przedsiębiorstwach państwowych. Wszystkie badane przedsiębiorstwa posiadały płynność finansową. W 2003 roku połowa liczby wielkich przedsiębiorstw prowadziła działalność inwestycyjną. W 6% dużych przedsiębiorstw były to nakłady inwestycyjne powyżej 100 mln zł. W latach 1999-2003 dominującym rynkiem (ponad 50%) wielkich przedsiębiorstw prowadzących działalność w Katowicach był rynek regionalny województwa śląskiego. Na rynkach zagranicznych znajdowała się 1/5 odbiorców produktów i usług tych przedsiębiorstw. W latach 1999-2003 wielkie przedsiębiorstwa Katowic zwiększyły ponad dwukrotnie sprzedaż na rynki zagraniczne. Na liście rankingowej 500 największych przedsiębiorstw w 2003 roku znalazło się 16 firm z Katowic. W kolejności zajmowanej pozycji są to: Kompania Węglowa S.A. (8), Polskie Huty Stali S.A. (9), Południowy Koncern Energetyczny (31), Katowicki Holding Węglowy (44), Farmacol S.A. (45), ING Bank Śląski S.A. (56), Polski Koks S.A.(68), Electrabel Polska Sp. z o.o. (129), Stalexport S.A. (144), Polska Energia PKH Sp. z o.o. (233), PRInż S.A. Holding (262), Pronox Technology S.A. (388), Silfarm Sp. z o.o. (423), Żywiec Trade Katowice (436), Górnośląski Bank Gospodarczy (480).

Sektor małych i średnich przedsiębiorstw w Katowicach w latach 1998-2003

Sektor małych i średnich przedsiębiorstw tworzy w Katowicach ponad 1700 firm, z czego 20% to przedsiębiorstwa średniej wielkości zatrudniające od 50 do 249 osób, a 80% to małe przedsiębiorstwa zatrudniające od 10 do 49 osób. W latach 1998-2003 prawie o połowę zwiększyła się liczba małych firm, a o około 25%zmalała liczba przedsiębiorstw średniej wielkości. Wymienione tendencje wskazują na zaburzenie procesu naturalnego wzrostu i przechodzenia małych firm do kategorii przedsiębiorstw średniej wielkości. W strukturze branżowej sektora małych i średnich przedsiębiorstw dominują firmy z sekcji handel i naprawy (30%). W grupie przedsiębiorstw średniej wielkości działalność handlową i związaną z naprawami prowadzi 10% firm. W ogólnej liczbie małych i średnich firm stosunkowo duży udział mają przedsiębiorstwa z zakresu:

- przetwórstwa przemysłowego (prawie 19%),

- budownictwa (17%),

- obsługi nieruchomości i firm; nauki (16%).

Przedsiębiorstwa wymienionych wyżej sektorów łącznie z handlem i naprawami stanowią ponad 80% ogólnej liczby małych i średnich przedsiębiorstw prowadzących działalność w Katowicach. Po uwzględnieniu transportu, gospodarki magazynowej i łączności udział ten wzrasta do ponad 85%. W latach 1998-2003 największy wzrost liczebności małych przedsiębiorstw, zatrudniających od 10 do 49 osób, dotyczył następujących sekcji branżowych PKD:

- ochrona zdrowia i opieka społeczna (wzrost ponad 5,5-krotny),

- hotele i restauracje (wzrost ponad 3,5-krotny),

- pozostałe działalności usługowe, komunalne, społeczne i indywidualne (wzrost prawie 3-krotny),

- obsługa nieruchomości i firm; nauka (wzrost o 50%).

Wśród przedsiębiorstw średniej wielkości w latach 1998-2003 w większości sekcji branżowych PKD dominował spadek liczebności, a największy odnotowało:

- budownictwo (spadek liczby firm o 47%),

- przetwórstwo przemysłowe (spadek liczby firm o 38%).

Wzrost liczebności przedsiębiorstw średniej wielkości wystąpił w sekcji obsługa nieruchomości i firm; nauka oraz pośrednictwo finansowe. W latach 1998-2003 nastąpił minimalny 4% wzrost produkcji sprzedanej w małych przedsiębiorstwach prywatnych, podczas gdy w średniej wielkości firmach przekroczył on 85%. Nakłady inwestycyjne małych firm uległy znacznemu obniżeniu, a średnich istotnie wzrosły. W całym sektorze MŚP zmniejszyła się liczba pracujących, przy czym spadek łącznie wyniósł około 7,5 tys. osób. Wynik finansowy oraz wskaźniki rentowności uzyskiwane przez małe i średnie przedsiębiorstwa prowadzące działalność w Katowicach są dodatnie. Korzystniej przedstawiają się wskaźniki ekonomiczne w przedsiębiorstwach średniej wielkości.

Inwestycje zagraniczne w Katowicach w latach 1995-2003

W Katowicach prowadzi działalność ok. 800 spółek prawa handlowego z udziałem kapitału zagranicznego, z czego prawie 50% to spółki z wyłącznym kapitałem zagranicznym. W latach 1999-2003 wzrosła liczba spółek z udziałem kapitału zagranicznego (o 27%) oraz liczba spółek z wyłącznym kapitałem zagranicznym (o 17%). Kapitał zagraniczny jest obecny w gospodarce historii Katowic poprzez instytucję inwestora strategicznego, udział w spółkach prawa handlowego oraz bezpośrednie inwestycje zagraniczne. Kapitał zagraniczny w spółkach prawa handlowego pochodzi z następujących  państw: Niemcy (30%), Francja (12%), Holandia(10%), Austria (7%), Wielka Brytania (6%), Stany Zjednoczone (5%), kapitał międzynarodowy (20%). Zagraniczni inwestorzy strategiczni, obecni w Katowicach przede wszystkim w hutnictwie, bankowości, handlu, kulturze i massmediach pochodzą m.in. z Holandii, Indii, USA, Szwajcarii, Niemiec, Szwecji i Norwegii. Firmy zagraniczne w latach 1995-2003 zainwestowały w Katowicach około 800 mln USD. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne koncentrowały się w takich branżach jak: handel, bankowość, elektronika, hutnictwo, obrót samochodami, obrót kosmetykami i farmaceutykami, stacje paliw, kultura (kina nowej generacji), hotelarstwo.

Struktura gospodarcza Katowic w latach 1998-2003

Katowice są wielofunkcyjnym ośrodkiem usługowo-przemysłowym o randze krajowej i regionalnej. Dane o liczbie pracujących według sekcji i działów PKD wskazują na utrzymywanie się w dalszym ciągu silnej pozycji tradycyjnych sektorów przemysłowych. W szczególności dotyczy to:

- górnictwa węgla kamiennego,

- produkcji metali,

- wytwarzania i zaopatrywania w energię elektryczną, gaz i wodę.

Pomimo procesów schyłkowych i likwidacyjnych w górnictwie oraz procesów restrukturyzacyjnych w przetwórstwie przemysłowym, Katowice są nadal silnym ośrodkiem przemysłowym w skali kraju. Sektor przemysłowy odgrywa dużą rolę na rynku pracy historii Katowic. Udział górnictwa i przetwórstwa przemysłowego sięga 25% potencjału miejsc pracy, którym dysponują Katowice. Prawie 2-krotny spadek udziału branży „produkcja metali” w strukturze gospodarczej miasta w latach 1998-2002 spowodował, że w profilu przemysłowym Katowic w tej sferze na pierwszy plan wysunęły się dwie inne branże, a mianowicie produkcja metalowych wyrobów gotowych oraz produkcja maszyn i urządzeń. Udział tych dwóch branż w strukturze pracujących w przetwórstwie przemysłowym sięga 42%. Kolejne 25% ogółu pracujących w przetwórstwie przemysłowym zatrudniają wspomniana już branża produkcja metali oraz produkcja artykułów spożywczych i działalność wydawnicza. Na podstawie danych o strukturze pracujących według sekcji PKD można zauważyć, że w Katowicach stopniowo wzmacnia się sektor usług, w szczególności w zakresie:

- handlu hurtowego i detalicznego,

- pośrednictwa finansowego,

- obsługi nieruchomości i firm,

- nauki i edukacji,

- specjalistycznych usług medycznych,

- administracji publicznej i gospodarczej.

W strukturze gospodarczej historia Katowic według liczby pracujących w poszczególnych sekcjach PKD największy udział w 2002 roku miały następujące branże:

- górnictwo i kopalnictwo, w tym górnictwo węgla kamiennego,

- przetwórstwo przemysłowe, w tym produkcja metalowych wyrobów gotowych oraz produkcja maszyn i urządzeń.

Najniższe udziały w strukturze pracujących w gospodarce Katowic w 2002 roku posiadały:

- hotele i restauracje (0,9%)

- kultura, rekreacja i sport (1,4%).

Zważywszy na wielkość i rangę Katowic w skali aglomeracyjnej, regionalnej i krajowej, niskie udziały pracujących w tych dwóch sektorach działalności ujawniają potrzebę i celowość wzmacniania pozycji metropolitalnej w wymienionych dziedzinach. Na przestrzeni lat 1998-2002 wyraźnie rysuje się tendencja spadkowa ogólnej liczby pracujących. Niekorzystna sytuacja makroekonomiczna, ogólne osłabienie koniunktury oraz rządowe programy restrukturyzacyjne górnictwa i hutnictwa przenosiły się negatywnie na gospodarkę miasta, na sektor przedsiębiorstw oraz na sektor samorządowy. Spadek liczby pracujących w Katowicach sięgnął 30% ogólnej liczby miejsc pracy. Największy spadek liczby pracujących miał miejsce w takich sektorach jak:

- poczta i telekomunikacja (ponad 3-krotny spadek),

- produkcja metali (ponad 3-krotny spadek),

- budownictwo (spadek o 60%),

- produkcja artykułów spożywczych (spadek o 60%),

- górnictwo węgla kamiennego (spadek o ponad 30%),

- produkcja maszyn i urządzeń (spadek o ponad 30%).

Tendencja wzrostowa liczby pracujących miała ograniczony zakres i w szczególności dotyczyła:

- wytwarzania i zaopatrzenia w energię elektryczną, gaz i wodę (ponad 3-krotny wzrost),

- administracji publicznej, obrony narodowej i obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych (wzrost o 35%),

- pośrednictwa finansowego (wzrost o 20%).

Nieznaczny wzrost liczby pracujących miał także miejsce w edukacji. W latach 1998-2002 nastąpił wzrost udziału pracujących w stosunku do ogólnej liczby pracujących w takich sekcjach PKD jak:

- handel i naprawy (z 9,9% do 11,4%),

- obsługa nieruchomości i firm; nauka (z 6,8% do 9,3%)

- edukacja (z 5,7% do 8,6%),

- administracja publiczna i obrona narodowa, obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne (z 3,5% do 7,1%),

- ochrona zdrowia i opieka społeczna (z 6,4% do 8,1%),

- pośrednictwo finansowe (z 2,6% do 4,6%),

- wytwarzanie i zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz i wodę (z 1,1% do 4,9%).

Natomiast spadek udziału pracujących w stosunku do ogólnej liczby pracujących wystąpił w największym stopniu w takich dziedzinach jak:

- poczta i telekomunikacja (z 8,3% do 3,4%),

- budownictwo (z 9,7% do 8,7%),

- przetwórstwo przemysłowe (z 11,3% do 10,5%).

Przemiany strukturalne zachodzące w gospodarce Katowic mają generalnie pozytywny charakter. Jednakże w zbyt wolnym tempie rozwija się sektor usług. Również przetwórstwo przemysłowe podlega zbyt wolnym przemianom technologicznym i procesom innowacyjnym. Istotne przekształcenia strukturalne w profilu przetwórstwa przemysłowego w Katowicach w latach 1998-2002 przedstawia tabela 16. Wzrost liczby oraz udziału pracujących w strukturze przetwórstwa przemysłowego Katowic w latach 1998-2002 miał miejsce w czterech podstawowych branżach, tj.:

- produkcji metalowych wyrobów gotowych,

- produkcji sprzętu transportowego,

- produkcji wyrobów gumowych i z tworzyw sztucznych,

- produkcji masy włóknistej, papieru i wyrobów z papieru.

Łączny udział wymienionych branż rozwojowych przetwórstwa przemysłowego zwiększył się w Katowicach z około 20% w 1998 roku do prawie 30% w 2002 roku. W latach 1998-2002 branżami przetwórstwa przemysłowego przeżywającymi w Katowicach wraz z górnictwem węgla kamiennego głębokie procesy restrukturyzacyjne były produkcja metali, produkcja wyrobów z surowców niemetalicznych, produkcja odzieży i wyrobów futrzarskich, działalność wydawnicza, produkcja artykułów spożywczych oraz produkcja maszyn i urządzeń. W branżach tych uległo likwidacji 8,5 tys. miejsc pracy. Szacunkowy udział tzw. gospodarki wiedzy w strukturze gospodarczej Katowic kształtował się w 2002 roku na poziomie 2% ogółu pracujących. Do działalności znamionujących zaawansowane przetwórstwo przemysłowe, funkcjonujących na terenie miasta należą:

- produkcja sprzętu i urządzeń radiowych, telewizyjnych i telekomunikacyjnych,

- produkcja instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych,

- produkcja maszyn biurowych i komputerów.

Katowice stanowią ważny węzeł w krajowych i międzynarodowych sieciach telekomunikacyjnych i informatycznych oraz są znaczącym ośrodkiem naukowym i badawczo-rozwojowym. Nakłady na działalność innowacyjną w przemyśle Katowic stanowiły w 2002 roku 5,7% nakładów tego typu poniesionych w skali całego województwa, odpowiednio w województwie śląskim 21,5% w odniesieniu do całego kraju. Katowice stanowią wiodące w aglomeracji i regionie centrum handlowo-usługowe. W mieście zlokalizowanych jest 19 wielkopowierzchniowych obiektów handlowych, wśród których dominują super- i hipermarkety. Na terenie Katowic działają Międzynarodowe Targi Katowickie zajmujące na polskim rynku wystawienniczym drugą pozycję, zaraz po Poznaniu. Katowice są największym w aglomeracji i regionie centrum finansowo-bankowym i ubezpieczeniowym. Znajduje się tutaj 30 banków oraz ponad 100 placówek bankowych banków komercyjnych, krajowych oraz zagranicznych z kapitałem międzynarodowym. Największe spośród nich to PKO Bank Polski oraz ING Bank Śląski. Ważną rolę banku regionalnego odgrywa mający swoją centralę w Katowicach Górnośląski Bank Gospodarczy. Ponadto w Katowicach działa regionalny oddział NBP, który aktualnie przy ul. Bankowej buduje swoją nową siedzibę. Działalność ubezpieczeniową na terenie miasta prowadzi ponad 30 towarzystw ubezpieczeniowych.